Vrijheidscolleges door het hele land op 5 mei

Op 5 mei wordt traditiegetrouw in het hele land Bevrijdingsdag gevierd. Op Bevrijdingsfestivals door het hele land waren ook dit jaar colleges van verschillende Vrijheidssprekers te bezoeken. We sloten de dag af met Vrijheidscolleges Live! in een uitverkocht TivoliVredenburg in Utrecht, met een avond die in het teken stond van vrijheid tussen grootmachten. 

In gesprek over vrijheid

Op 5 mei gingen Vrijheidssprekers op Bevrijdingsfestivals in het hele land in gesprek met het publiek over verschillende vormen van vrijheid. Zo vertelde futuroloog Tessa Cramer op de Bevrijdingsfestivals in Haarlem en Gouda hoe we ons opnieuw kunnen verwonderen over de toekomst, voorbij de angst en woede die het nieuws domineren. Op het Bevrijdingsfestival in Almere stond oud-voetballer Evgeniy Levchenko erbij stil hoe zuinig we moeten zijn op onze vrijheid. Programmamaker Roel Maalderink vertelde op het Bevrijdingsfestival in Amsterdam hoe je met humor de pijnpunten van de democratie kunt blootleggen. In Westerbork vertelde presentator Pieter Jan Hagens over de taak van de journalist in een wereld waarin onze grondrechten onder druk staan.

Vrij tussen grootmachten

We sloten de dag in stijl af in een uitverkochte talkshow in TivoliVredenburg in Utrecht. Amerikadeskundige Laila Frank, Chinakenner Frans-Paul van der Putten en Nederlands-Oekraïens oud-voetballer Evgeniy Levchenko gingen onder begeleiding van moderator Haroon Ali met elkaar in gesprek over de krachten die op nationaal, Europees en globaal niveau op ons inwerken. Samen keken zij naar de invloed die China, Rusland en Amerika op democratisch en economisch gebied uitoefenen, en hoe we kunnen voorkomen dat Europa aan deze grootmachten wordt overgeleverd. De avond werd omlijst met muziek van het tachtigkoppige Space Choir, een koor waarbij iedereen zich mag aansluiten.

De wereld in brand

Het lijkt alsof de wereld in brand staat, opende Haroon Ali de avond. Welke invloed hebben we zelf op die situatie? En hoe zijn we er op dit moment in Nederland eigenlijk aan toe? Handen in de zaal laten zien dat minstens net zo veel aanwezigen zich op dit moment vrij voelen in ons land als angstig zijn dat die vrijheid onder druk komt te staan. Maar waar komt die dreiging precies vandaan? Daarover zijn de meningen van het publiek verdeeld.

Dat is een mooi moment om de drie sprekers van de avond het podium op te roepen. Allereerst vertelt Laila Frank waar haar fascinatie voor de Verenigde Staten vandaan komt. Als kind van de jaren tachtig groeide zij op met Amerikaanse films en reclames. Bovendien heerst sinds de Tweede Wereldoorlog al het idee dat de Verenigde Staten onze politieke bondgenoten zijn.

De laatste jaren is deze grootmacht onder leiding van Donald Trump veranderd van een democratie in een autocratie, signaleert Frank. Zij was anderhalve maand geleden nog in de Verenigde Staten en hoorde daar van veel Amerikanen dat zij die ontwikkeling niet eens zo slecht vinden: de democratie heeft in hun ogen net zo goed gefaald.

Zelfcensuur

Ook in Rusland staat de democratie sterk onder druk, ziet Evgeniy Levchenko. Vladimir Poetin is daar al tientallen jaren aan de macht – weliswaar met dank aan verkiezingen, maar de druk om op hem te stemmen is ongekend. Bovendien heeft de regering een reusachtige propagandamachine tot haar beschikking. Zo zijn vrijwel alle televisiezenders gecensureerd, op één Poetinlievend kanaal na. Afwijkende meningen worden niet getoond, maar ook niet geaccepteerd.

Ook in China geldt een dergelijke vorm van censuur, ziet Frans-Paul van der Putten. Daar is Xi Jinping de machtigste persoon, die praktisch als dictator regeert. Veel mensen verbazen zich over de beperkte toegang die Chinezen hebben tot het internet: de digitale wereld is toch grenzeloos? Het grootste risico op het web is zelfcensuur, meent Van der Putten: uit angst voor represailles passen burgers hun online uitingen aan.

Frank ervoer tijdens haar laatste bezoek aan de Verenigde Staten een soortgelijk mechanisme: aan de grens moest ze niet alleen haar agenda tonen om te laten zien wat voor zakelijke afspraken ze had, maar was men ook geïnteresseerd in haar Instagramprofiel. Het maakte dat ze voorafgaand aan haar volgende bezoek nog eens zorgvuldig door haar feed heen ging.

Ruimte voor protest

Zo’n sterke vorm van onderdrukking komt niet door één persoon, benadrukt Levchenko. In Rusland heeft Poetin de touwtjes in handen dankzij een grote groep machtige politici en rijke oligarchen, die niet tegen hun leider in durven te gaan. Een soortgelijk kritiekloos apparaat is rond Trump gebouwd, aldus Frank. In China is volgens Van der Putten iets meer ruimte voor protest: in het verleden is gebleken hoe sterk het volk kan zijn wanneer burgers zich verenigen, waardoor samenscholingen op kleine schaal worden toegestaan.

Wat gebeurt er wanneer deze drie grootmachten de handen ineenslaan, vraagt een aanwezige uit het publiek. Trump lijkt zeker een voorbeeld te nemen aan Poetins dictatoriale gedrag, signaleert Levchenko. Ook neigt hij steeds meer naar China als voorbeeldland, aldus Van der Putten, terwijl eerder juist werd gedacht dat China het gedrag van de andere grootmachten liever kopieerde. Dat zou kunnen betekenen dat China er uiteindelijk met alle macht vandoor gaat.

Maar vlak ook zeker Poetin niet uit, benadrukt Levchenko. Mensen die hem goed kennen, schreven veelvuldig over zijn getroebleerde verleden, dat nog steeds doorwerkt in zijn huidige gedrag. Ook Trump is getekend door zijn jonge jaren onder het juk van zijn vader, die hem hebben gemaakt tot de machtsbeluste man die hij nu is, denkt Frank. De huidige Chinese dictator kreeg het in zijn jeugd eveneens zwaar te verduren voordat hij tot in de communistische partijtop opklom.

Sluimeroorlog in vredestijd

Genoeg reden om een gevoel van dreiging te ervaren, concludeert Ali. Dat blijkt ook uit signalen van verschillende nationale veiligheidsdiensten, die waarschuwen dat de legers van Rusland en China steeds sterker worden. Daarbij gebruikt China de oorlog in Oekraïne als militair oefenterrein en steunt Rusland om er zelf van te leren, is het idee. We zitten, kortom, in een sluimeroorlog in vredestijd. 

Zitten we inderdaad op een kantelpunt in de wereldorde? Van der Putten denkt van wel: sinds de aanval op Kosovo in 1999 lijken landen vredesafspraken klakkeloos in de wind te kunnen slaan. Poetin kijkt op zijn beurt om zich heen welke landen hij kan inlijven – een terugkeer naar de Sovjettijd die steeds meer Russen, aldus Levchenko, lijken te idealiseren. Ook in de Verenigde Staten waait sinds de opkomst van Trump duidelijk een andere wind, ziet Frank. Dat stemt misschien angstig, maar het is volgens de Amerikadeskundige ook een kans voor Europa om zich te verenigen en de macht terug te pakken.

Wat kunnen wij zelf doen om ons staande te houden in deze veranderende wereld? Dat zit in kleine dingen, denkt Frank. Spreek je uit, ga stemmen en steun organisaties die je belangrijk vindt, moedigt zij aan. Ook moeten we de straat op gaan om van ons te laten horen, benadrukt Levchenko. Van der Putten drukt het publiek op het hart stil te staan bij je eigen kwetsbaarheden: waar kan een ander jou raken? Tot slot moeten we misschien leren leven met de wereld zoals die is: imperfect en soms ronduit bedreigend. Wanneer we daarover in gesprek blijven, kunnen we hoop houden.

Foto's: Jelmer de Haas