Journalistiek als waakhond van de democratie
vr 20 november 2026
Welke rol speelt de journalistiek vandaag de dag in onze democratie? Bij die vraag stonden journalisten Pieter Jan Hagens, Zoë Papaikonomou en Tahrim Ramdjan onder leiding van moderator Halima Özen stil op dinsdagavond 17 november tijdens een Vrijheidscolleges Special in de LocHal in Tilburg. Samen legden zij bloot hoe uitdagend het kan zijn neutraal te blijven in je berichtgeving en burgers zo van onafhankelijke en waarheidsgetrouwe informatie te voorzien.
De journalistiek wordt vaak de waakhond van onze democratie genoemd. Onafhankelijke journalisten houden in theorie de macht scherp in de gaten, brengen misstanden aan het licht en helpen ons begrijpen wat er achter de waan van de dag schuilgaat. Maar pakken journalisten de rol van waakhond in de praktijk wel voldoende? En wie bewaakt de waakhond zelf?
Pijnlijke zaken blootleggen
Daarover kan journalist Pieter Jan Hagens vanuit de praktijk meepraten. De media zorgen ervoor dat ook pijnlijke of gevoelige zaken die in de maatschappij spelen boven tafel kunnen komen, ook als de politiek het daar niet mee eens is, legt hij uit. Des te belangrijker is het dat journalisten vrij kunnen publiceren – al is dat vandaag de dag helaas lang niet altijd het geval. Regeringen perken de mogelijkheden van journalisten overal ter wereld in, en geregeld moeten zij hun werk zelfs met de dood bekopen.

Goede journalistiek
Vandaag de dag is iedereen journalist, beweert Hagens: online kunnen we allemaal tekst en beeld publiceren. Dat is lang niet allemaal goede journalistiek, benadrukt hij: goede journalisten volgen hun geweten en blijven nieuwsgierig, ook naar de andere kant van het verhaal, en op social media gebeurt dat lang niet altijd. Bovendien moet je je ervan bewust zijn dat je niet objectief of neutraal bent, aldus collega-journalist Tahrim Ramdjan: je neemt altijd een bepaald perspectief in. Verder ben je je er als goede journalist van bewust welke maatschappelijke impact je kunt maken, benadrukt Zoë Papaikonomou, die online vaak nieuwskoppen verbetert omdat die een gekleurd perspectief laten zien, bijvoorbeeld op het gebied van seksisme en racisme. Media bepalen zo hoe in de samenleving over bepaalde onderwerpen wordt gesproken. In een wereld waarin slechts een klein deel van de lezers het complete artikel leest, is dat een kwalijke zaak, vindt zij.
Hoor en wederhoor
Dit roept de vraag op of je als journalist altijd verplicht bent om het principe van hoor en wederhoor toe te passen. Dat principe houdt niet in dat je ook mensen een podium moet geven die pertinente onwaarheden verkondigen, zoals vandaag de dag in de media steeds vaker gebeurt, benadrukt Papaikonomou. In de praktijk is het echter niet altijd zo zwart-wit, en juist dat maakt de journalistiek tot een uitdagend werkveld.

Staatsinmenging
Hoe belangrijk onafhankelijke en waarheidsgetrouwe journalistiek ook is, toch vindt op dat gebied te weinig controle plaats, ziet Papaikonomou. Ook in de Nederlandse journalistiek zijn tal van voorbeelden van gekleurde journalistiek te vinden, onder andere in verkiezingstijd, die veel invloed kunnen hebben op de uitslagen. Helaas wordt daar vanuit de journalistiek maar beperkt op gereflecteerd, ziet Papaikonomou: media schieten bij beschuldigingen al snel in de verdediging, bijvoorbeeld door te roepen dat zij slechts één stem in het debat zijn.
Links kompas
Gelukkig zijn er steeds meer media zoals Follow the Money en OneWorld, die misstanden aan het licht proberen te brengen. Zij kunnen echter alleen bestaan als ze ook worden gesteund, benadrukt Papaikonomou. Tegelijkertijd moeten we ons ervan bewust zijn dat het kompas van de journalistiek sterk naar links neigt, aldus Pieter Jan Hagens. Dat roept de vraag op of er ook goede rechtse journalistiek bestaat – een vraag die lastig te beantwoorden blijkt.

Diverse redacties
Sterke journalistiek vraagt om een breed perspectief, en dat valt of staat met diverse redacties. Daar heersen nogal eens vooroordelen, weet Ramdjan uit eigen ervaring. Als Parool-journalist merkt hij dat hij vaak onderwerpen toebedeeld krijgt die aansluiten bij zijn islamitische identiteit, terwijl hij net zo goed verslaglegging van andere onderwerpen zou kunnen doen. Je zou zelfs kunnen zeggen dat hij bij zulke thema’s een neutralere positie kan innemen dan bij zaken waarbij hij persoonlijk betrokken is.
Activistische journalistiek
Daardoor rijst de vraag of journalisten activistisch mogen zijn, bijvoorbeeld door mee te doen met protestacties, of dat dit hun positie schaadt. Papaikonomou kent dit uit haar eigen praktijk: zij wordt geregeld activistisch genoemd en daarmee geframed als partijdig, terwijl zij in haar ogen simpelweg haar werk doet. Feit is dat journalisten in hun werk altijd keuzes maken in wat ze aandacht geven en wat niet en hoe ze een verhaal voor het voetlicht brengen. De aanwezigen bij deze Vrijheidscolleges Special zijn zij zich daarvan na deze avond in elk geval zeer bewust.
